On soruluk sohbetler: Marah Haj Hussein

18 saat önce

4 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 15 saat önce

22 Ekim - 3 Aralık 2026 tarihleri arasında gerçekleşen 30. İstanbul Tiyatro Festivali’nin uluslararası katılımcılarıyla yaptığımız söyleşi dizisine, 28 - 29 Kasım’da Alan Kadıköy’de sahnelenecek Dil Broblem Değil vesilesiyle Filistinli sanatçı Marah Haj Hussein ile devam ediyoruz

Röportaj: Ayşe Draz

Marah Haj Hussein. Fotoğraf: Anas Murra

İşgal altındaki Filistin’in Kofor Yassif köyünde doğup büyüyen, dans eğitimini Antwerp Kraliyet Konservatuvarı’nda, tiyatro yüksek lisansını Gent’teki KASK’ta tamamlayan Haj Hussein, 2023'te Roel Verniers Ödülü’nü, 2025'te ise 35 yaş altı en beğenilen performans ödülünü getiren bu ilk solosunda ana dilin kuşaktan kuşağa nasıl aşındığını ve dönüştüğünü sorguluyor. Filistin Arapçası, İbranice, Felemenkçe ve İngilizce arasında gidip gelen oyunda Haj Hussein’in Belçika’daki bir tren yolculuğu, ailesiyle Filistin’de yaptığı ses kayıtlarıyla iç içe geçiyor. Bu kayıtlardaki sesler, okulda yedi yaşından itibaren öğrenmek zorunda kaldıkları İbranice ile ana dilleri arasındaki ilişkiyi anlatırken bir dilin diğeri üzerinde kurduğu tahakkümün haritasını çıkarıyor. Oyunun adındaki “b” de bu izleğin parçası; “no problem, bro” ifadesine göz kırpan başlık, hem bir şaka hem bir sınır işareti. Birkaç kutu, ahşap bir bank ve gerili bir perdeden ibaret sahnede her nesne tercümenin taşındığı bir yüzeye dönüşüyor. Haj Hussein bazı kelimeleri tahtaya yazıp sahnenin üzerine asıyor. “Gurbet” anlamındaki “ghurba” gibi bazılarını ise yalnızca söylemekle yetiniyor. Arapça konuşmaların çevirisine sızan İbranice kelimeleri de bilerek çevirmeden bırakıyor. Çok dilliliği kozmopolit bir zenginlikten çok bir hayatta kalma biçimi olarak ele alan, sömürgeciliğin dil yoluyla da işlediğini mizahtan ve öfkeden vazgeçmeden gösteren Haj Hussein ile 2022'de kaydedilen aile seslerinin bugün nasıl yeniden okunduğunu, İbraniceyi çevirmeden bırakan tercüme stratejisinin seyirci arasında yarattığı ortak “anlamama” deneyimini, dilin koku ve tat aracılığıyla bedende karşılık bulup bulamayacağını ve oyunun İstanbul’da beşinci bir dille, Türkçeyle karşılaşmasını konuştuk. Haj Hussein’in hikâyesini ve oyunun doğuşunu öğrenmek için, Faruk Ekici’nin T24'te yayımlanan söyleşisine de göz atabilirsiniz.

Dil Broblem Değil. Fotoğraf: Myrto Grigoriou

Sizce tiyatronun özü nedir?

Yaptığınız her şeye sadık ve dürüst olmak. İnsanların sizinle birlikte düşünmesini sağlama sorumluluğuna sahip olmak; ayrıca çevremizde olup bitenlerle ve gerekli olan şeylerle her zaman bağ kurma sorumluluğunu taşımak.

Sanatın dönüştürücü gücüne inanıyor musunuz? Nasıl?

"Dönüştürücü güç" ifadesinin tam olarak ne anlama geldiğinden emin değilim. Ancak sanatın, hem çevremize hem de bize uzak görünen şeylere dair farkındalığımızı artırabileceğine hem de insanları, en küçük bir rolde dahi olsalar, üzerinde düşünmeye veya sorular sorma ihtiyacı duymaya teşvik ederek daha aktif olmaya yöneltebileceğine inanıyorum.

Bir iş üretirken hangi kaynaklardan beslenir, nelerden ilham alırsınız? Rüyalarınızın işlerinizde etkisi olur mu?

Rüyaların aslında bir rolü yok. İlhamımı her zaman dünyanın içinde bulunduğu koşullar çerçevesinde zihnimi meşgul eden bir sorudan alıyorum. Gerçeklik ve kurgu temel kaynaklarımı oluşturuyor. Benim oyun alanım bu ikisinin nasıl iç içe geçip tek bir bütün haline gelebileceği üzerine kurulu.

Eğer zaten halihazırda bir adı yoksa, üzerinde çalışmakta olduğunuz yapıta adını vermeye ne zaman karar verirsiniz?

Başlıklarımı her zaman yaratım sürecine başladıktan sonra belirliyorum. Bir eser olmaksızın konulan başlık, ileride değişene dek yalnızca geçici bir başlık olarak kalıyor.

Sanatınızı etkilediğini düşündüğünüz biri veya bir sanatçı var mı, varsa kim?

Seyirciyi fark eden ve gerçekten "o anın içinde" performans sergileyen sanatçılar ve üreticiler. Gösteri sırasında izleyiciden gelebilecek her türlü geri bildirime açık ve duyarlı olan; metinlerinde yer almasa dahi, o an gelen tepkilere yanıt verme özgürlüğünü kendinde bulan üreticiler. Bu, her şeyin sürekli bir hareket ve değişim halinde olduğuna inanma, pratiğimizin ve performatif eylemlerimizin de buna göre şekillendiğini kabul etme anlayışı.

Dünyanın mevcut durumunu değerlendirdiğinizde, bir sanatçı olarak sizin için en önemli ve acil konu nedir?

Çevremizde nelerin söz konusu olduğuna kulak vermek, alanımızın nelere ihtiyaç duyduğunu görmek ve sanatçıların, söyleyeceklerini ifade etmek adına sahneye çıkma ayrıcalığına sahip olmalarından yararlanmak.

Bu eseri, Filistin’deki kendi ailenizden aldığınız kayıtlardan yola çıkarak oluşturmuşsunuz; sahnede bizzat bulunmasalar da sesleri orada olan insanlardan. Size en yakın (ama aynı zamanda şu an çok uzak olan) kişilerin sesleriyle tiyatro yapmak sizin için ne anlama geliyor?

Bu, tıpkı başka sanatçıları bir yolculuğu paylaşmaya davet etmek gibi; sahneyi paylaşmayı seçtiğiniz kişiler tarafından benimsenmek ve desteklenmek anlamına geliyor. Söz konusu malzeme, sürekli bir yeniden değerlendirme sürecine tabi tutuluyor; 2022’de, yani görüşmelerin kaydedildiği dönemde söyledikleriyle, dünyanın son dört yıl içinde yaşadığı tüm değişimler göz önüne alındığında, 2026 yılı itibarıyla bulundukları noktayı kıyaslama imkanı sunuyor.

Dil Broblem Değil. Fotoğraf: Boris Breugel

Dil Broblem Değil, Arapça, İbranice, İngilizce ve Felemenkçe arasında sorunsuzca geçiş yapıyor ve tercüme edilemeyecek olanı da kucaklıyor. Seyircilerin, bir şeyi anlamadıkları anlarda ne deneyimlemelerini istiyorsunuz?

Seyirciler belirli bir tercüme yöntemini takip ediyor. Arapça duyduğunuz her şey İngilizceye çevriliyor; İbranice olan kısımlar ise (ki bunlar genellikle konuşmanın bir parçası olarak karşımıza çıkıyor) kendi orijinal alfabeleriyle kalıyor ve çevrilmiyor. Bir okuyucu olarak, İbranicenin Filistin Arapçası içinde ne denli baskın olduğu görsel olarak net bir şekilde ortaya çıkıyor. Ayrıca, seyirciler arasındaki her bir birey için ortak bir deneyim sunmak istedim. Herkes, söylenenleri anlayamadığı anları, mekândaki başka bir kişiyle paylaşmak durumunda kalıyor. Bu bağlamda, Arapça konuşulduğunda Arapça bilenler bunu anlayabiliyor ancak Felemenkçe bilenler anlayamıyor; tam tersi durumda ise durum değişiyor. Anlayamamak, bilgi doğrudan size sunulamadığında boşlukları kendi başınıza doldurmaya açık kalmakla ilgili. Bu durum, seyircinin benimle birlikte aktif kalmasını sağlıyor ve eserin farklı anlarına yayılan kolektif bir deneyim yaratıyor. Bu performansta ele aldığımız bir diğer tercüme boyutu ise, çevrilebilirliğin sınırlarını kucaklamak. İşte bu yüzden, sürprizi bozmadan söylemek gerekirse, bir dile özgü olan, ancak o dile aşina olmayan bir seyirci kitlesine aktarmaya çalıştığım bazı terimler ve anlamlar var; bunları yemek pişirme ve koku alma duyuları aracılığıyla iletiyorum. Ancak şu soru her zaman baki kalıyor; Bir dili "anlama" gücü, zihinsel kapasitenin ötesine geçip duyularımız aracılığıyla bedenlerimizde somutlaşabilir mi?

İstanbul’da bu eser, pek çok dilin yan yana yaşadığı, kimilerinin ise sessizliğe gömüldüğü bir şehirde, beşinci bir dille, Türkçeyle buluşuyor. Kendi dilsel tarihine sahip bir yere gittiğinde eser nasıl bir değişime uğruyor?

Eserin kendisi değişmiyor; aksine, yeni dil katmanlarıyla ve bu dillerin beraberinde getirdiği her şeyle olan ilişkilerini genişletiyor. Dil; tarih, kimlik ve toplumsal statüyle bağlantılı. Eser turne kapsamında yeni seyircilerle karşılaştığında, onların taşıdığı farklı geçmişler ve hikâyelerle de temas etmiş oluyor. Böylece, eserin halihazırda sunduğu güç ilişkileri ile her ülkenin kendi bünyesinde barındırdığı güç ilişkilerinin tarihi arasında yeni karşılaşmalar doğuyor.

İstanbul seyircisine söylemek istediğiniz özel bir şey var mı?

Duyularınızı ve hayal gücünüzü açın; çünkü tiyatro ağızda ya da seste değil, derimizin altında ve yediğimiz yemekte.