Mahrem anıtlar, anıtsal belgeler
Sanatçı Ali Taptık’ın unlimitedrag.com üzerinden okuyucuyla buluşan yazı dizisi sanatçı ve fotoğraf kitaplarını merceği altına alıyor. Serinin sıradaki yazısının odağında Elle Pérez'in Devotions'ı var
Yazı: Ali Taptık

Elle Pérez, Devotions, Aperture. Fotoğraf: Onagöre
Kırmızı, fotokopi gibi duran bir kapak. Kitabın ismi yazıyor. Sarı bez ile cilt birbirine tutturulmuş. Sert, ağır bir kapağı olmayan bir kitap bu. Bunlar bana iyi geliyor. Sırtında ismi yazıyor: Devotions. Yayıncısı Aperture.
Kapağı açtığımda kırmızı renk gözümü yıkamaya devam ediyor; fotokopi föyler ve sarı defter sayfalarına baktığım bir seri ile kitap açılıyor. Bunlar tarama mı yoksa kolaj mı, anlamam zorlaşıyor. Kitabın büyük bir kısmı böyle devam edecek. İçinde kuramsal yazılar, fotoğraflanacak şeylerin listeleri, şahsi, özel notlar ile eskiz fotoğraflar bir arada, birbirine karışmış bir şekilde duruyorlar. Bir defterin parçaları gibi.
Kitabın ortasındaki fotoğraflara bakmaya başlıyorum. Bölüm bir deniz fotoğrafı ile başlıyor. Siyah beyaz karanlıkların içinde, karanlıklara doğru uzayan bir deniz. Sonra bir köpeğe mi bakıyorum yoksa bir ata mı, anlayamıyorum. İki insan sarılmışlar. Birisi siyah saçlarından kayıp ancak gözüküyor. Hastanede bir başkası kötü bir durumda mı, yoksa sadece anesteziden mi uyanıyor? Anlamak güç benim için. Kanlı eller, bacakların arasında bir erkeğe mi bakıyorum bir kadına mı, bilmiyorum. Ne alemi olduğunu da bilmiyorum. Bunu, bir hava görüntüsüne benzeyen bir taş dokusu, kırmızılar, kan rengi kırmızılar içeren bir taş dokusu takip ediyor. Başka bir portre. Güçlü, sakin bakışlarla ormanda sanki. Ve kitabın meşhur fotoğraflarından Elle Pérez'in kendi büstiyeri, sanki taştan bir heykel gibi banyoda asılı duruyor.
Elle Pérez’in fotoğrafları tanımlaması güç ama yine de ikonik görüntüler. Zamanın izlerini gösterseler de şimdiden uzak duruyorlar. Zamanı üstlerine yansıtan izler bile sanki bu anıtların bir parçası olan kuir hayatının nesnelerini, anlarını fotoğraflıyor. Kitabın sonunda Silvana McNamara’nın yazdığı metinde de anlatıldığı gibi, bu anıtsal fotoğraflar bir taraftan gerçekten karanlık ve o karanlığın içerisinde güzel, derin bir atmosfer yaratırken, bir taraftan da fazlasıyla anıtsal duruyor. Fotoğrafçının yapmak istediği de bu zaten. Yine kitabın sonundaki yazıdan da anlaşılıyor.
İkonlar zamanlarının ötesinde varolurlar ama fotoğraflar için bu iyi bir şey mi, emin değilim. Bunun fotoğrafları klişeleştirme riski yok mu? Zamansallığını kaybetmiş bir nesneye dönüşmeleri iyi bir özellik mi? Yine de bu fotoğrafların özel, belli acılarla örselenmiş, bazen neşeli bazen hüzünlü bir dünyanın görsel izlerini sunduğu kesin.
Fotoğraflarına baktığım insanların cinsiyetlerini tahmin etmem zor. Bu önemli olan kısmı da değil. Yaptıkları jestler şefkatli ama sert ve cesur özgünlüklerinde tam anlamıyla kuir bir his veriyor: Kabullenilmiş ve sahiplenilmiş norma karşı bir tuhaflık, aykırılık, sınıflandırılamazlık. Boks, sevgililer, aradan sızanlar, ses değiştirmek için yapılan ameliyatlar, self-scarification, dövme gibi ritüeller.
Kitabın özetlemeye yetim olmayan uzun bir hikâyesi var; genel olarak karakter, kabul edilip sahiplenilmiş tanımsızlık ve ilişkiler üzerine olduğunu hissediyorum. Bu kadarı yeterli değerlendirmek ve takdir etmek için. Portrelerdeki bakışlarda munis ama yer yer acı içeren bir kontrol var. Tabii bu kontrole dair cesaret de bu ikonların bir parçası. Yine de hiçbir zaman korkmuş ya da saldırgan bakışlar görmüyoruz. Ya sakin duran ya baştan çıkartıcı ya gururlu ya da cesur bakışlar bunlar.
Kitabın ismi Devotions. Türkçe çevirisi ilk olarak “adanmışlıklar”. Biraz Osmanlıca ile genişlettiğimde evrâd, ritüel, tekrar, manevi disiplin. Sonra niyaz, aşk, bağlılık, içten yöneliş. Vecd, coşku, kendinden geçiş, manevi yoğunluk. Bir başkası münâcât, içsel konuşma, dua, yakarış. Tüm bu kelimeleri de kapsıyor kitap. Fotoğrafların bir taraftan seküler öteki tarafta yalınlıklarından gelen ulvi bir hâli var.
Kitabın başında ve sonunda eskizlerin, defterlerin ve listelerin yer alması iyi özelliklerinden biri. Bu özellik sayesinde kitap, başında ve sonunda neredeyse bir giriş ve çıkış gibi fotoğrafları sandviçleyen, bir arada tutan, kuramsal olarak da yoğun bir dosyaya dönüşüyor. Bu bir araştırma dosyası. Bir görsel araştırma. Ve özenle fotografik olarak yapılmış, her fotoğrafın tek tek anlamı olan, tek tek yoğunluğu olan bir kitaptan bahsediyoruz. Bu, her kitaba mahsus olmayan bir seçim; bir hikâye anlatma biçimi değil, bir belgeleme biçimi. Burada bir hikâyeden söz etmemiz artık mümkün değil.
Bu fotoğraf kitabı aslında olduğu şeyi simgeliyor. Kuramsal bir Elle Pérez derlemesiyle bir fotoğraf kitabının karışmış hâli gibi. Yani sanatçı hakkında yapılmış bir monografiyle sanatçının yaptığı bir fotoğraf kitabını bir anda derlemek böyle bir şey olurdu sanırım.
Kitabın sonundaki yazı normalde okumamaya çalıştığım yazılardan. Dört beş sayfaya süren, sanatçının işini anlatan bir biyografi yazısı. Halbuki kitaba belli şekillerde bakmaya zorlayan bir metin. Bu metne bakmadan önce kitaba daha özgürce bakabiliyordum. İkonik fotoğrafları görüyor ama bunların gerçekten sanatçının çabasıyla, ikonik ve anıtsal olma çabasıyla olduğunu düşünmüyordum.
Sonuç olarak kitap birlikte örülmüş iki ana unsurdan oluşuyor: Fotoğrafların çekim sürecine dair eskizlerle Elle’in biyografisini anlatan denemeler ve bunun yanında kalın beyaz kâğıda basılmış anıtsal, bir o kadar da şefkatli fotoğraflar… Kuir dünyayı içeriden anlatan imgeler bunlar; çok içeriden, tam da kalbinden anlatan, tanımayana, neler olup bittiğini anlamayana bile bir fikir verebilecek tarzda fotoğraflar. Elle Pérez’in diğer kitaplarını da görme şansım olmadı. Ama MoMA PS1’daki sergisiyle ünlenen bu fotoğrafçı hâlâ kimlik meselesi üzerine çalışmaya devam ediyor, bu meseleyle ilgileniyor. Bunu başka konularda da görmeyi dileğiyle bu yazıyı bitirirken, acaba o biyografi yazısı olmasa bu kitap daha başka bir yere ulaşır mıydı diye sormadan edemiyorum.




Yorumlar