Yoko Ono’nun barış arayışı

2 saat önce

8 dakikada okunur

Yoko Ono’nun yetmiş yılı aşan avangard üretimini ve barış odaklı evrensel dilini İstanbul’a taşıyan kapsamlı sergisi İçses ve İçyapı, 27 Aralık 2026 tarihine dek Sakıp Sabancı Müzesi’nde (SSM) devam ediyor. Akbank’ın desteği, SSM ve Museo de Arte Contemporáneo de Castilla y León (MUSAC) iş birliğiyle, Ahu Antmen, Jon Hendricks, Connor Monahan ve Álvaro Rodríguez Fominaya küratörlüğünde hayata geçirilen sergi, galeri mekânlarından Atlı Köşk’e ve SSM’nin bahçesine yayılan altmış yedi yapıt aracılığıyla izleyiciyi sanatın iyileştirici gücü ve katılımcı bir gelecek inşasıyla baş başa bırakıyor

Röportaj: Merve Akar Akgün

Yoko Ono, INVISIBLE FLAGS, Yoko Ono: İçses ve İçyapı sergisi, Sakıp Sabancı Müzesi, İstanbul, 2026, Fotoğraf: Murat Germen, © Yoko Ono

1950’lerin sonlarından bugüne sanatın seyrini değiştiren isimlerden biri olan Yoko Ono’nun Türkiye’de bugüne kadar hazırlanan en kapsamlı sergisi SSM’de devam ediyor. Kariyerinin yetmiş yılı aşan üretim sürecinden altmış yedi yapıtı bir araya getiren Yoko Ono: İçses ve İçyapı sergisi, adını sanatçının 1964 yılında ortaya attığı kavramlardan alıyor. İçses (inner voice), Ono’nun pratiğinde dışsal dünyanın gürültüsünden, popüler kültürün dayatmalarından ve ezberlenmiş estetik yargılardan sıyrılarak bireyin kendi öz benliğiyle, zihninin derinlikleriyle baş başa kalmasını ifade ediyor. Sanatçının Grapefruit (Greyfurt) kitabında yer alan talimatları (instructions) ve ses işleri, izleyiciyi dışarıdan bir eseri izleyen pasif bir gözlemci olmaktan çıkarıp kendi iç sesini dinlemeye, hayal etmeye ve düşünmeye çağırıyor. İçyapı (inner structure) ise bir sanat yapıtının yalnızca tuval üzerindeki boyadan ya da sergilenen nesnenin fiziksel formundan ibaret olmadığını, asıl yapının insanın zihninde ve eylemlerinde kurulduğunu savunuyor. Ono’ya göre nesne geçici; asıl kalıcı olan ve yapıtı var eden şey onun zihinsel ve kavramsal içyapısı. İzleyici de bu yapıya katılıyor ve kendi eyleme gücüyle eserin tamamlayıcısı haline geliyor. Müzenin tüm mekânlarına ve bahçesine yayılan seçki, erken dönem talimat parçalarından performanslara, yerleştirmelerden katılımcı performanslara uzanan bir evren kuruyor. Fluxus’tan feminist sanata uzanan devrimci bir külliyatı gösteren sergi, dünyanın bölünmüşlüğü karşısında sanatı alternatif bir iyileşme ve barış alanı olarak konumlandırıyor.

Bana göre bu sergiyi bugün Türkiye’de deneyimlemek de özel bir anlam taşıyor. SSM, bu sergiyle birlikte alıştığımız, sessiz, mesafeli müze duvarlarını yerle bir ederek izleyicisini ses çıkaran bir özneye dönüştürüyor. Sanatın işlevini ve sınırlarını sorgularken Atlı Köşk’ün daveti ziyaretçiyi birlikte düşünmeye çağırıyor: WISH TREE’ye (Dilek Ağacı) iliştirilen sığınma arzuları, IMAGINE MAP PIECE’te (Harita Düşleme Parçası) çatışma bölgelerine vurulan barış damgaları ya da MEND PIECE ile kırıkların etrafında örülen onarım, bize başka bir insanlık halinin mümkün olduğunu hatırlatıyor. Serginin arkasındaki motivasyonları, sanatın politikasını ve Yoko Ono’nun talimatlarının bugün dijital çağda nasıl evrildiğini ilk ağızdan dinlemek üzere serginin küratörleriyle bir araya gelme şansını elde ettik. Şimdi, Yoko Ono’nun dünyasına birlikte daha yakından bakabiliriz.

Ahu Antmen

Sevgili Ahu, Yoko Ono’nun İçses ve İçyapı başlıklı sergisinin, İstanbul gibi kültürlerarası bir kesişim noktasında ve SSM’de yer alması sizin için ne ifade ediyordu? Yoko Ono’nun ziyaretçiye bıraktığı talimatların İstanbul ile karşılaşması, yapıtların sunduğu deneyimi sizce dönüştürüyor mu?

Yoko Ono’nun kariyerinin tüm boyutlarını gözler önüne se - ren bir sergiyi İstanbul’da düzenlemenin çeşitli motivasyonları vardı. Öncelikle, John Lennon’ın artık klişeleşmiş bir sözünün, yani Yoko Ono’nun “dünyanın en ünlü tanınmayan sanatçısı” olduğu gerçeğinin altını oymak... Sergi hazırlık süreci bize Lennon’ın bu gözleminin ne yazık ki hâlâ geçerli olduğunu gösterdi, Yoko Ono hiç bekmeyemeyeceğimiz çevrelerde dahi önyargıyla yaklaşılan ve açıkçası sanatçı kimliği hemen hemen hiç bilinmeyen bir kişi. Çağdaş sanat pratiğinin çığır açıcı bir sanatçısını yakından tanıtmak ve böylece daha tarafsız sanat tarihsel değerlendirmeler yapılabilmesine zemin oluşturmak, özellikle de İstanbul Bienali gibi dünya çapında bir çağdaş sanat etkinliğinin düzenlendiği bir kentte anlamlı olacaktır diye düşündük. Güncel olanın tarihsel geçmişini değerlendirdiğimiz, değer yargılarımızın ideolojik boyutlarını sorguladığımız bir dönemdeyiz artık, müzelerin bir misyonu da bu sorgulamaları gündeme getirmek diye düşünüyorum. Bu sergiyi karşılaştırmalı bir sanat tarihsel bilgiyle gezenler, kavramsal sanat, performans sanatı, Fluxus, video sanatı, katılımcı sanat gibi sonradan akımlaşan birçok farklı pratiğin ortaya çıkış sürecinde Yoko Ono’nun görmezden gelinemeyecek çığır açıcı bir figür olduğunu fark edecektir. Yoko Ono’nun sanatsal pratiğinin özü olan deneyim çağrısının İstanbul’un özgün enerjisi içinde nasıl karşılık bulduğu sorunuza gelince dediğiniz gibi bu kent, kıtaların, tarihin ve toplumsal hafızanın kesişim noktasında duruyor ki Yoko Ono’nun hem sanatsal mecralar arasında hem farklı kültürler arasında özünde bir kültürel kesişimi amaçlayan, bilinçli bir farkındalık duygusu ile yan yana durabilmeyi tetikleyen işleri bu kentin girift kültürel dokusuna adeta ayna tutuyor. Bu sergide yaş, cinsiyet, sınıf, kültür açısından tam bir kesişimi ifade eden insan çeşitliliğini işleri deneyimlerken izlemek ve nasıl renkli bir topluluk oluşturduklarını gözlemlemek çok ilginç. İnsanlar Yoko Ono’nun talimatları çerçevesinde annelerine dair duygu ve düşüncelerini yazarken, taşlardan acı ya da mutluluk höyükleri oluşturken, bahçede birlikte nefes alırken ya da her türlü kimlik emaresinin görünmez hale geldiği bir çuvala girerken kimlik çatış - malarını kendiliklerinden aşındırdıkları topluluklar oluşturuyorlar. Bu barışçıl insanlık hallerine tanıklık etmek iyi bir duygu uyandırıyor.

Solda: Yoko Ono, YÜKSELİŞ, 2013, Yoko Ono: Fetheden Özgürlük / Büyüyen Özgürlük içinde, Fondation Phi, Montréal, Kanada, 2019. Fotoğraf: Richard-Max Tremblay. © Fondation Phi pour l’art contemporain

Sağda: Yoko Ono, KESME PARÇASI performansı sırasında, 1964, Sōgetsu Sanat Merkezi, Tokyo, 1964. Fotoğraf: Minoru Hirata. © Yoko Ono

Yoko Ono’nun CUT PIECE (KESME PARÇASI, 1964) veya MEND PIECE (1966) gibi erken dönem işlerinin, kurumsallaşmadan çok önce feminist sanat tarihini şekillendiren özen etiği (ethics of care) kurduğuna ve bunun ARISING (YÜKSELİŞ, 2013) gibi güçlü yapıtlara uzandığına dikkat çekiyorsunuz. Kırık bir fincanı ya da kolektif hafızayı “onarma” eyleminin, günümüzün yoğun toplumsal ve politik bölünmüşlükleri içinde nasıl bir işleve sahip olduğunu düşünüyorsunuz?

Yoko Ono’nun CUT PIECE talimatında yazıldığı üzere, performansçı kadın olmak zorunda değil; mesele o anda mağdur bir pozisyonda bulunan kişiye yönelik bireysel ya da toplumsal davranışın sorumluluğunu ve etiğini tartışmak. Bu noktada bir kadının ya da erkeğin hangi kültürel/toplumsal koşulların şartlanmışlığı ile davrandığı, bize toplumsal cinsiyet rejimine dair fikir verir ve bu performansı toplumsal cinsiyet rollerini tartışabileceğimiz bir aynaya dönüştürür. Bu performansta performansı yapan sahnedeki değil, sahneye çıkandır aslında; deneyimlendiğinde bu açıkça görülür. Ve o sahnede erkeklerin ve kadınların davranışları oldukça farklı: Pek çok kadının yarı çıplak haldeki performansçıyı kendi kıyafetleriyle örtmeye başlaması gibi... Bu bir şefkâtin ifadesi, bir onarma çabası. Sergide çok yoğun ilgi gören ARISING de bu şefkâtten kaynaklanıyor: Hem feminist bir öfkeyle bir yükseliş çağrısı, hem feminist bir şefkatle onarma çabası taşıyor. MEND PIECE zaten tümüyle onarma üzerine kurulu; onarılanın fincan-tabak oluşu ve ortamın da bize domestik bir yeme-içme alanını hatırlatması tesadüf değil diye düşünüyorum. Bu işte geleneksel kintsugi sanatının bir anlamda çağdaş bir versiyonunu deneyimlerken, onarmak nedir, bozan kim, onaran kim, bu roller ve davranışlar nasıl şekilleniyor, hangi değer yargıları ne tür eylemler üzerinden görünür hale geliyor ve sürdürülüyor gibi birçok soruyu akla getiriyor, dolayısıyla ben bu işte de Yoko Ono’nun perspektifinden feminist bir sorgulama görüyorum. Bugünün yoğun bölünmüşlükleri içinde baktığımda, Yoko Ono’nun hâlâ ne kadar güncel olduğunu, ilerici olduğunu düşünüyorum; onun için sanat hep bir “yol” olmuş. Şimdi de alternatif bir iyileşme önerisi gibi görünüyor; sanatın “iyileştirici gücü” diye çokça duyduğumuz bir laf var günümüzde, sanırım bu işleve çok hizmet edebilecek bir boyutu var Yoko Ono’nun işlerinin.

Solda: Yoko Ono, GÖKYÜZÜ MERDİVENLERİ, 1968, Yoko Ono: İçses ve İçyapı içinde, Sakıp Sabancı Müzesi, İstanbul, 2026. Fotoğraf: Murat Germen. © Yoko Ono

Sağda: Yoko Ono, GÖRÜNMEZ İNSANLAR, 2009-2017, Yoko Ono: İçses ve İçyapı içinde, Sakıp Sabancı Müzesi, İstanbul, 2026. Fotoğraf: Murat Germen. © Yoko Ono

Yoko Ono’nun üretiminde su, WATER EVENT’ten okyanus akıntılarına odaklanan kavramsal işlerine kadar― tekrar eden anahtar bir motif. Suların kesintisiz aktığı Boğaz’ın kıyısındaki bu sergideki su kavramını siz nasıl değerlendirirsiniz?

SSM’deki Yoko Ono sergisinin belirgin bir özelliği de müze bahçesinin başlı başına bir sergileme alanı olarak kullanılması; bitkiler, ağaçlar, su, hava bunların hepsi, bahçede gösterdiğimiz yerleştirmelerin bir parçası. Su deyince, özellikle INVISIBLE PEOPLE (Görünmez insanlar) yerleştirmesi, Fıstıklı Teras’ta yer alan seyir dürbünüyle boğaz trafiğine, akıntılara, karşı kıyıya, kuşlara, bulutlara daha yakından bakmaya bir davet niteliğinde ama hemen yanında yer alan “Dürbünden bak, küçük teknelerle kıyıya gelen, uzak savaşlardan kurtuluş arayışındaki çaresiz insanları ara...” diye başlayan yazı, Ono’nun bize yalnızca keyifli bir manzara gözlemine davet etmediği, yakın dönemde yurdundan göçmek zorunda kalanların yaşadıkları büyük acılara göndermede bulunduğu mesajını veriyor. Bu işe çok yakın sergilenen INVISIBLE FLAGS (Görünmez bayraklar) de –ki bayraksız bayrak direklerinden oluştuğu için fark edilmesi o kadar kolay olmuyor– aslında politik boyutuyla ulusal sınırlar ve denizlerin kullanımı gibi konuları çağrıştıran, haritalarda siyasi ve fiziki ayrımları gündeme getiren işler. Keza Ono’nun IMAGINE MAP PIECE işi de ilk kez bu ser - gide açık alanda sergileniyor. Bir harita duvarından oluşan bu işte ziyaretçiler, dünyada barışı düşledikleri çatışmalı yerlere mürekkeple barış damgası vuru - yorlar. Bu damgalar, haritanın belli bölgelerinde bir yığılma yaratıyor. İlginç olan, Yoko Ono’nun SSM’deki bu yerleştirmesi açık havada olduğu için, mü - rekkepten “Barışı Düşle” dileklerinin uçuyor olması – şu anda dünyada yine hiç çatışmalar ve savaşlar yaşanırken bir yandan barışı düşleyerek bu damgaları vuruyor olmamız, öte yandan bunların uçuyor oluşu da Ono’nun bütün yapıt - larında olduğu gibi süreç içinde kendi anlam katmanlarını üretiyor. Ono’nun barış aktivizmiyle birlikte düşünüldüğünde su kavramı, WATER EVENT’in mesajında olduğu gibi, suyun (ya da sergideki AIR DISPENSERS işinde olduğu gibi havanın) bir kaba girmesinin koşulları ve arkasındaki zihniyet gündeme geliyor; doğayla kültür arasında kurduğumuz çatışmalı ilişkinin etik boyutlarını yeniden düşünmeye çağırıyor sanki.

Connor Monahan

Merhaba Connor, Grapefruit kitabının müzik bölümü geleneksel enstrümanlara nadiren yer verir. Onun yerine bizden bir kalp atışını, odanın nefes alışını, karın yağışını ya da dünyanın dönmesini dinlememizi ister. İstanbul Boğazı’nın kesintisiz akustik ritmi içerisinde bu ses yapıtlarını da içeren sergiyi kurarken İstanbul’daki izleyicinin duymasını umduğunuz bir “içses” var mıydı?

Grapefruit’un müzik bölümünün, müzik ve sesi geleneksel olmayan yollarla, genellikle doğal çevre veya bedenimiz aracılığıyla, üretme fikri gerçekten de büyüleyici bir yönü. Yoko’nun 1966 tarihli To The Wesleyan People metninde müziği “müzikten ziyade bir pratik olarak” düşündüğünü ve “bana göre var olan tek sesin zihnin sesi olduğunu, yapıtlarının yalnızca insanlarda zihnin müziğini uyandırmayı amaçladığını” söylüyor. Bu fikir, ses yapıtlarının çok ötesine giden bir fikir. Yoko’nun tüm eserleri, izleyiciye yönelik bir davet. Ondan ne aldığımız ve ona ne kadar derinlemesine bağlanacağımız bize kalmış. Yoko’nun yapıtları etrafımızdakilere, birbirimize ve kendimize karşı daha dikkatli hale gelebileceğimiz bir alan yaratıyor ve hep bir dönüşüm ihtimali barınıyor.

Instruction Pieces ilk kez yaratıldığında kâğıt üzerinde paylaşılıyor ya da çatı katlarında icra ediliyordu. Bugün ise küresel ağlar üzerinden anında dolaşıma giriyor. Dijital çağda “talimat”ın doğasının değiştiğini düşünüyor musunuz?

Yoko’nun talimat parçalarıyla karşılaşma biçimimizin dijital çağda kesinlikle değiştiğini düşünüyorum ancak birçok açıdan teknoloji, sanki Yoko’nun yapıtlarının paylaşılmasını ve yayılmasını umduğu ve hayal ettiği noktaya yetişmiş gibi hissettiriyor. Grapefruit gibi bir kitabı yayınlamak bile daha fazla insana ulaşmanın bir yolu olarak, kısmen galeri duvarlarının ötesine geçme ve yapıtların geleneksel sanat sistemlerinin dışında dolaşmasına izin verme çabasıydı. Aynı zamanda o dönemde bu geleneksel fırsatların birçoğunun Yoko için kolayca erişilebilir değildi. 1967 yılında Yoko, film yapımındaki nihai amacının dünyadaki her bir kişinin gülen yüzünü içeren bir film yapmak olduğunu yazmıştı. Bunu tek başına yapamayacağını fark ederek, görüntüleri toplamak için dünyanın dört bir yanındaki postanelerle iş birliği yapmayı ve ardından bir tuşa basıp herhangi bir yerdeki insanların yüzlerini görebileceğiniz bir tür televizyon ağı oluşturmayı hayal etmişti. Özellikle de Başkan Johnson’ın, o gün Vietnam’da öldürdüğü insanların yüzlerini görebilmesini hayal etmişti.

Bunun İnternet veya sosyal medya gibi bir şeyi, neredeyse anında erişilebilen küresel bir görüntü ve insan ağını nasıl öngördüğü dikkat çekici. Temelinde yatan ise görünürlük ve bağlantının empati yaratabileceği ve bu empatinin nihayetinde daha barışçıl bir dünyaya katkıda bulunabileceği inancı.

Yoko Ono’nun çalışmalarının büyük bir kısmı kesinliğe direniyor, açık uçlu, geçici ve uçucular. Yoko Ono’nun külliyatını gelecekteki nesillerin yerine getirmesi için bırakılmış bir talimat olarak görüyor musunuz?

Eserin bitmemiş, açık ve alıcı kalması fikri, Yoko’nun sanat pratiklerinin temelini oluşturuyor. Yoko Everything in the Universe Is Unfinished (Evrendeki her şey tamamlanmamıştır) başlığıyla bir kitap bile yayımlamış. Dolayısıyla bu fikirde ondan izler taşıyan bir öz var. Bu aynı zamanda yapıtın, kurumları ve yapıtların nasıl sergilenmesi, koleksiyonların nasıl oluşturulması ve korunması gerektiğine dair fikirlerimizi sorgulatmayı sürdürmenin de temeli. Yoko bize bir yapı sunuyor ancak bunun nasıl gerçekleşeceğini tamamen belirlemiyor. Bizim için yapacak, hayal edecek ya da esere kendi katacağımız bir boşluk bırakıyor. Bence yapıtları bu nedenle böyle canlı kalabildiler. Farklı insanlar, mekânlar ve anlar aracılığıyla, temel fikirlerini kaybetmeden değişebilirler.

Jon Hendricks

Sayın Jon, Yoko Ono, barışı uzak bir siyasi idealden ziyade aktif ve gündelik bir disiplin, küçük, şiirsel eylemlerle beslenen bir zihniyet olarak ele almasıyla biliniyor. Dünyadaki çatışmaların üzerimize çöktüğü bir dönemde, insanlığın acılarına göz yummadan içsel berraklığımızı korumak için sanatı ve yönergeleri nasıl kullanabiliriz?

Öncelikle her bir birey barış için çabalamalıdır çünkü onu ancak birlikte elde edebiliriz. Aksi takdirde dünya kendini yok edecek. Yoko Ono bizim için takip edilesi bir örnek oluşturuyor ve onun yolundan gitmek zorundayız.

WAR IS OVER! ve BED-IN FOR PEACE’ten IMAGINE PEACE TOWER’a kadar barış, günlük, pratik bir yönerge olarak, “Barışı hayal edin”, “Dilek tutun”, “Evet deyin” diye sunuluyor. Karmaşık bir gündemde, 2026 yılında, SSM’yi ziyaret eden izleyici için, umut arayan birine onun pratiği aracılığıyla sunabileceğiniz en acil yönerge sizce nedir?

Hepimiz aynı gemideyiz. Yoko Ono’nun JOY OF LIFE (Hayatın neşesi) diyen bir başka işi daha var: Eğer savaş yüzünden yok olursanız, hayatın sevincine sahip olamazsınız. Gelin HAYATIN NEŞESİNİ birlikte kutlayalım.