Uzun gecem, uzun gündüzüm
Güncelleme tarihi: 23 dakika önce
Krassimir Terziev’in Fırat Arapoğlu küratörlüğünde 24 Eylül - 28 Kasım tarihleri arasında Collect Gallery’de gerçekleşen Modern Öncüllerimle Gece Yarısı Sohbetleri sergisi, modernizmin mirasını Bulgar çağdaş sanatının özgül tarihsel konumundan yeniden düşünmeye imkân tanıyor. Sergiden hareketle Terziev’in sanat tarihinden devraldığı biçimleri nasıl dönüştürdüğünü ve bu dönüşümün izleyiciyi de içine alan bir deneyime nasıl açılabileceğini tartışıyoruz
Yazı: Gökhan Duman

Krassimir Terziev, Ağaç Kesiminde Mondrian serisi, 2025, CNC freze ile kesilmiş ceviz ağacı üzerine yağlı boya
Collect Gallery’de Fırat Arapoğlu’nun küratörlüğünde ziyarete açılan Modern Öncüllerimle Gece Yarısı Sohbetleri, Bulgar sanatçı Krassimir Terziev’in modernizmin mirasıyla sürdürdüğü kişisel ilişkiyi sahneliyor. Bu yazımda sergiden hareketle Terziev’in üretimlerine açık uçlu yapıtlar olarak yaklaşmak ve onları duygu yüklü karşılaşmalar olarak ele almak istiyorum.
Dolaşım ağındaki çağdaşlık
Sergi mekânı Collect Gallery’nin İstanbul’daki misyonunu hatırlamak, sanatçının eserlerini açık uçlu karşılaşmalar olarak yorumlamak adına iyi bir kalkış noktası sağlayabilir. Galerinin diğer iki mekânı Sofya ve Limnos’ta bulunuyor. 2000’lerle birlikte giderek küresel sanat ve kültür hareketliliğinin merkezi halini alan İstanbul’da Avrupa’nın kendi içindeki bölünmelerin ve farklılaşmaların tarafı olan, kendini bu ayırım hatlarının içinde tanımlamış bir sanat geleneğini, Bulgar çağdaş sanatını temsil ediyor galeri.
Bulgaristan’da çağdaş sanatın gelişimiyle ilgili elimizdeki iki temel kaynak var: Zhivka Valiavicharska’nın The Edge Group and the Nonconventional Art Forms in Bulgaria 1984-1994 çalışması ile Vessela Nozharova’nın öncü sentezi Introduction to Bulgarian Contemporary Art 1982-2015. İki yazar için de çağdaş sanatın ülkedeki serpilişinde 1980’lerin ortasındaki cesur girişimlerin özel bir yeri var.
Krassimir Terziev’ın (ve sanırım Sofya menşeli Collect Gallery’nin de) sanat dünyası Bulgaristan’daki bu çabalara jenealojik olarak bağlandığından söz konusu tarihi kısaca tanımak gerekir. Valiavicharska’ya göre, 1980’lerin ortalarına doğru bir radikalleşme süreci olarak kavranabilecek sanat pratikleri Bulgaristan’da görülmeye başlanır. Bu pratikler politik olarak demokratikleşmeyi talep eder ve diyalojik kamusal alanlar yaratmayı hedefler. 1983-1986 arasında, başkent Sofya yerine Bulgaristan’ın çeperlerini teşkil eden kentlerin açık alanlarında görülen happening’ler, yeni sanatın kritik önemdeki ilk atılımları arasındadır.
Dönemin yayınlarında yapılan değerlendirmeler yeni sanatın yaşanan gerçeklikle ilişkisi, onun anlamı ve sanat eleştirisinin toplumsal rolüne odaklanır. İlgili metinlerde bugün çağdaş sanat olarak isimlendirdiğimiz pratikler için konvansiyonel olmayan sanat formları (non-conventional art forms) tanımının önerildiği görülür. Bu formları 1990’larda ileriye taşıyan öncü sanat kolektifi The Edge Group, gerek grup sergilerinde gerekse bireysel çalışmalarında Bulgar toplumunun yaşadığı derin dönüşümü eserleri aracılığıyla yorumlar. Nozhorava’ya göre, 1990’ların ikinci yarısında Bulgaristan’daki konvansiyonel olmayan sanat formları Doğu Avrupalılık ve Balkanlık üzerine düşünmenin bir aracı olur. Bu süreçte Bulgar çağdaş sanatı, hem Avro-Amerikan ekosisteminin içinde hem de onun hep kıyısında kalan bir yerel gelişim olarak değerlendirilir. 2000’lerin başındaki dikkat çekici bir gelişme sanatçıların mesleki gelişmeleri nedeniyle göç etmeyi tercih etmeleridir. Devletin konuya dair ilgisizliği, bu yıllarda çağdaş sanatın kurumsallaşma sürecinde sanatçı girişimlerinin önemini artırır. Sofya’da büyüyen ve yaşayan Krassimir Terziev’in kimliği ve sanatının 1980’lerden itibaren bu tarihi seyir ve ayırım hatlarının içinde, kendine ait bir kıyıda büyüdüğünü akılda tutmak önemli.
Terziev’in çalışmaları İstanbul’da daha önce sergilendi. Yine de, sanıyorum, onun pratiğini Türk çağdaş sanatının tarih yazımını zorlayan ve bu geleneği üretken kesişimlerin etrafında yeniden düşünmeye teşvik eden bir karşılaşma olarak değerlendiren bir eleştiri henüz gelişmedi. Halbuki, Modern Öncüllerimle Gece Yarısı Sohbetleri, örneğin Orhan Koçak’ın Modern ve Ötesi: Son 50 Yılın Sanatına Kenar Notları kitabıyla beraber düşünülebilir, birbirlerini yeniden yazmalarına izin verilebilir. Koçak, Türkiye’deki çağdaş sanat projesini geçen yüzyılın erken yıllarında gelişen modernizmlerle ilişkisi içinde ele aldığı çalışmasında, 1980’lerin küreselleşme ortamında “iç ile dış arasındaki zarın incelip iyice gerginleştiğini” vurgular. Böylece yerellik konusu yeniden yorumlanmak üzere gündeme gelir, çağdaş sanat projesi önceki modernlerin yaptıklarını “açığa vurup, deşifre eder”.
Demek ki birbirine teğet Sofya ve İstanbul’da çağdaş sanat adı altında paralel hayatlar ve evrenler gelişmiş, ancak bu dünyalar yakınsayan ama farklı tarihselliklere yaslanarak büyümüş. Bu nedenle Bulgar çağdaş sanatının özgül gelişimini hesaba katan bir Terziev eleştirisi, Osmanlı-sonrası coğrafyadaki dönüşen toplumların estetik modernliklerini birlikte düşünmeyi mümkün kılabilir ve önümüzdeki sergiye bütünleşik bir tarih yazımı ve kavramsallaştırma için olanaklar sunan bir alan olarak yaklaşabilir.
Modern Öncüllerimle Gece Yarısı Sohbetleri’nde Terziev’in modernizme yeniden yerleşme tutkusunun merkezinde soyut sanatın kimi temsilcileri yer alıyor. Soyut sanatın modern Türkiye’deki kendine özgü macerası hesaba katıldığında izleyicinin bakışının Terziev’in eseri üzerinde tarafsızca dolaşması olanaklı olmayabilir. Bana kalırsa izleyici kendi tarihi belleğini galeri mekânına taşımalı, soyutun değişken uygulamalarının anlamlarını hatırlamalı, sanatçının şahsi yaşam dünyasının ve ufkunun farkının ayrımında kalarak sergiyi alımlamalı. Bu yolla Koçak’ın çalışmasının sessizliklerini doldurmak ve varsayımlarına sızmak söz konusu olmaz yalnızca, aynı zamanda Terziev’in yaratıcı jestine eşlik ederek kendimizi uzun bir geceye ve onun gündüzüne de ait kılarız. Sergi, etkisini bu yolla sağlayabilir.
Modernizmle sohbet etmek
Krassimir Terziev, Modern Öncüllerimle Gece Yarısı Sohbetleri, Sergiden görünüm, 2026, Collect Gallery
Krassimir Terziev, Judd’tan Sonra Fırtına, 2025, modifiye edilmiş akrilik cam heykel, 315 × 61 × 68 cm
Krassimir Terziev’in gece yarısı sohbetinin içeriği nedir peki? Bu temel endişeyi ve tarihi arka planı akılda tutup serginin kurgusuna baktığımızda Terziev’in eserlerinin açık uçlu karşılaşma ağları olarak yorumlanabileceklerini, belki de öyle kavrandıklarında bir etkileşimin doğabildiğini keşfedebiliriz. Bu açıdan, öncelikle, sergi mekânının tasarımına odaklanmak istiyorum. Mekâna girdiği gibi ziyaretçinin karşısına sanatçının 2025 tarihli çalışması Judd’tan Sonra Fırtına çıkıyor. Sarı ve kırmızı renkli akrilik cam birimlerin üst üste dizilmesiyle yapılmış bu dikey heykel, ziyaretçiyi derhal bir ritim ve tekrar imgesiyle baş başa bırakıyor. Ritmi, tekrarı meydana getiren elemanlar kusursuz değil, bizatihi maddi bir bozunmanın objesi, hatta tanığı gibi karşımızda beliyor. Cam sanki yukarıdan aşağıya doğru eriyor, her bir eleman dışarıdan gelen bir kuvvet tarafından yeniden biçimlenmeye zorlanıyor ve olumsal biçimlere bürünüyor. Küratörlük mekânda objeler yoluyla bir hikâye anlatmak ise, sergiyi Judd’tan Sonra Fırtına’nın etrafında sağ ve sol istikamette genişleyen iki kol, dolayısıyla bu heykeli de hikâyeleri birbirine bağlayan bir düğüm noktası olarak görebiliriz. Heykel, Terziev için, maddenin diliyle konuşmanın aracı, böylece ziyaretçiyi sergideki diğer eserlerinin estetiğine de hazırlıyor. Maddenin iletişim gücünü 21. yüzyıl koşullarında araştıran bir ilgiyle karşı karşıyayız.

Krassimir Terziev, Kim Diğer Taraftan Korkar, 2022, Çuval bezinin arka yüzüne uygulanmış akrilik boya, üçlü pano, Her biri 116 × 73 cm
Şimdi Judd’tan Sonra Fırtına heykelinin her bir kanadını dolduran birer örneğe yakından bakacağım. 2026 tarihli Beyaz Zemin Üzerinde Siyah İkonlar Üzerine Altın Varak (Malevich’ten Esinlenerek) #2 adlı yapıt, Judd’tan Sonra Fırtına heykelinin solundaki koridora yerleştirilmiş üç parçalı bir serinin ortasında yer tutuyor. Tam karşı duvardaki Kim Diğer Taraftan Korkar isimli, yine üç parçayı bir araya getiren çalışma ile arasında bir bakışımlılık tesis edilmiş gibi. Malevich’ten Esinlenerek tek renkli iken, Kim Diğer Taraftan Korkar sırayla kırmızı, sarı ve mavi renklerden oluşan paneller halinde tasarlanmış. Renkler panellerden tesadüfi, uçucu, olumsal görüntüler meydana getirir halde sızıyor, üzerlerine giydirilmiş dokumanın boşluklarını adeta delerek izleyiciye doğru uzanıyor, öbür tarafa ulaşıyor. Yüzeyin bir geçiş alanı olarak kullanıldığı bu çalışmanın tam karşısında duran Malevich’ten Esinlenerek #2’nin estetiği ise yine eserin yüzeyinden dışarı taşan bir öğeyi barındırıyor, ancak boyalı panellerin aksine bir yüzü var Malevich’ten Esinlenerek serisinin, yalnızca devinimli bir yüzeyi değil.

Krassimir Terziev, Beyaz Zemin Üzerinde Siyah İkonlar Üzerine Altın Varak (Malevich’ten Esinlenerek), Soldan sağa #1, #2, #3, 2026, Kontrplak üzerine altın varak, siyah ve beyaz akrilik boya, Üçlü pano, 62 × 62 cm
Serinin iki numaralı çalışmasında Malevich’in 1915 tarihli beyaz fon üzerine yaptığı siyah haçın formu korunarak Terziev’in elinde malzemesi ve malzemeye bağlı görsel etkisi dönüştürülüyor. Nasıl ki Malevich eserinin Bizans ikona geleneğiyle kurduğu ilişkinin bilincindeydiyse, Terziev de ikonanın tarihi işlevini ve çağrışımlarını hatırlar gibi. İkonalar onları ellerinde tutan veya onları uzaktan seyredenlerle iletişim kuran, figürlü resimlerle bezenmiş kutsal objeler. Terziev’in Malevich’ten Esinlenerek serisi (sanırım en yoğun halde de iki numaralı çalışma), bu nedenle izleyiciyle iletişim kuran bir çeşit yüz gibi: eser altın sarısı renginin doğurduğu canlılıkla izleyiciye bakıyor, bir ikona gibi ona sanki sesleniyor. Terziev ikonanın çağrısını, sesleniş kabiliyetini modern öncülünün içine geri koyuyor. Bu imge, bu yüz bir karşılaşmayı hedefliyor. İzleyiciye bakıyor, devamlı bakıyor, ondan bir yanıt talep ediyor: Benimle ne yapacaksın sen? Eser bir “ben” olduğunda, izleyici de bir “sen” oluveriyor.

Krassimir Terziev, Ağaç Kesiminde Mondrian serisi, 2025, CNC freze ile kesilmiş ceviz ağacı üzerine yağlı boya
Judd’tan Sonra Fırtına heykelinin sağındaki koridora yerleştirilmiş 2025 tarihli yapıt grubu ise Mondrian’ın soyut tahayyülünü yeniden araştırıyor. Ağaç Kesiminde Mondrian, Mondrian’ın tuval üzerinde ilerlettiği üslubunu ahşap üzerine taşıyor. Nasıl ki Judd’tan Sonra Fırtına heykeli malzemenin diliyle konuşmaya elverdiyse, bu grup da Terziev’e malzemenin organik özelliklerini yorumlama fırsatı tanıyor. Kesilmiş, tıraşlanmış ahşap kesitler halihazırda kendi gövdelerinde neredeyse soyut bir görsellik, soyut temsile yakın bir dil barındırıyor; ağacın halkaları merkezden çepere doğru genişleyen ritmik dairesel biçimler meydana getiriyor. Terziev, sanıyorum, bu halkaları üzerini işlediği bir temel tuval, tabiatın kendisine sağladığı kurucu soyut tuval olarak alıyor. Tabiatın soyut dilinin üzerine boyanan Mondrianvari kareler ve dikdörtgenler yaşamın organik izleriyle etkileşime giriyorlar böylece. Burada Malevich’ten Esinlenerek serisinden farklı olarak yanıt bekleyen bir yüz bulunmuyor. Bunun yerine, belki de, Terziev’in sezdiği bir aşkınlık var: tabiat soyutun karşısına dikiliyor, maddenin dili sanatın dilini kapsayıveriyor.
Krassimir Terziev’in düşüncesinin izinde
Serginin ve dolayısıyla Terziev’in bu eserlerdeki düşüncesini takip ettiğimizde Modern Öncüllerimle Gece Yarısı Sohbetler bize bizimle ilgili ne veriyor? Serginin aynasında kendiliğimizle ilgili ne öğrenebiliriz? Başka deyişle, bu serginin hermenötik ufku ne olabilir?
Modern Öncüllerimle Gece Yarısı Sohbetleri, her ne kadar içsel tutarlılığa sahip bir dizi eserin ve yaratıcı müdahalenin etrafında şekil alsa da sergide Terziev’in eyleminin belirsiz kalan bir yönü var. Geçmişi geleceğe, böylece gece yarısını gündüze taşıyan Terzievci jestler, sanatçının kendisinin bir özne olduğu, izleyicinin ise katılım paradigmasını şahsen icat etmesi gereken bir alan yaratmış halde. Peki bu alana niçin dahil olmalıyız? Serginin bu soruya verdiği cevap eserlerin ta kendileri, onların göstermeyi denedikleri. Eriyen cam imgesinin ekolojik çağrışımları, rengi değişmiş haçın kesintisiz bakışı, ahşap malzemenin yaşamın aşkın döngülerine yaptığı atıf…
Terziev’in sahnelediği dönüştürme ve kendine mal etme jestleri yalnızca ona ait olmadıklarında Modern Öncüllerimle Gece Yarısı Sohbetleri kendi kamusunu yaratabilmekte, daha doğrusu bir özneden diğerine açılan bir kamusallığa varabilmekte, bir inşa halini almaktadır. Jestin öznesinin aynı zamanda izleyici de olabilmesi, onu da içerebilmesi için sergideki eserlerin açık uçlu imgeler olarak ele alınmaları gerekir. Sanırım Terziev’in inancı tam da bu. Onunla birlikte soyutun ve minimalizmin öncüllerine baktığımızda bir şey olacak, ben ile sen arasında bir kendime ait bir yüz doğacak, bir aşkınlık mutlaka gerçekleşecek.




Yorumlar